Ulazno-izlazni uređaji (IO)
Ulazni uređaji služe za unos podataka u računar. U ulazne uređaje se ubrajaju: tastatura (keyboard), miš (mouse), mikrofon, skener, kamera, CD-ROM, DVD, hard disk itd. Izlazni uređaji služe za prikazivanje, štampanje, pamćenje, razmjenu i emitovanje podataka iz računara. Izlazni uređaji su: monitor, štampač (printer), projektor, ploter, zvučnike, CD-ROM, DVD, hard disk itd. Neki uređaji su ujedno ulazni i izlazni. Zato ih zovemo jednim imenom I/O uređaji i to su: modemi, mrežna kartica, zvučna kartica, USB port, monitor osjetljiv na dodir (touch screen) itd.
Ulazno-izlazni uređaji (I/O)
Tastatura
Tastatura (keyboard) je najzastupljeniji ulazni uređaj pomoću kojeg upravljamo računarom, te njome unosimo znakove i tekst. Iako današnje tastature sadrže 104 tipke, one mogu izvesti mnogo više znakova i funkcija kombinovanjem postojećih. Tastatura se uključuje u okruglu utičnicu (PS/2 - Personal System/2) na zadnjoj strani kućišta. Sve više su u upotrebi i bežične tastature koje nemaju kabal koji bi ih spojio sa kućištem.
Alfanumerički dio tastature čine slova i brojevi kao i znakovi interpunkcije. Oko ovih tastera se nalaze upravljačke tipke: Tab, Caps Lock, Shift, Ctrl, Alt, Space (ili razmak), Backspace .
Tipka Tab služi za pomjeranje kursora (kursor je znak koji pokazuje poziciju na monitoru gdje će se pojaviti simbol koji unosite sa tastature) za određeni broj pozicija.
Tipka Caps Lock (u gornjem desnom uglu ima i lampica sa istim nazivom) utiče samo na slovne tastere. Kad je Caps Lock uključen (lampica svijetli) pritiskom na slovne tastere ispisuju se samo velika slova inače samo mala.
Tipka Shift se koristi u kombinaciji sa drugim slovnim tasterima da bi se unijelo veliko slovo. Naime, držeći tipku Shift pritisnutu i pritisnuvši jednu slovnu tipku unijećete veliko slovo. Takođe, tipka Shift služi za unos gornjih simbola sa tastature (! $ % & / “ # ? *) na isti način, selekciju više elemenata itd.
Tipka Ctrl (Control) se koristi u kombinaciji sa drugim tipkama i zavisno od toga ima razne funkcije za različite programe.
Na pr. Ctrl+Alt+Del za restartovanje računara, Ctrl+W za zatvaranje dokumenta.Da otvorite listu svih prečica u Word-u otvorite meni Tools zatim Macro pa Macros.
Tipka Alt (Alternate) se koristi u kombinaciji sa drugim tipkama koji zavisno od programa aktiviraju neku drugu (alternativnu) funkciju.
Tipka Space (razmak) služi da odvoji simbole ili da unese „prazno mjesto“.
Tipka Backspace služi za uklanjanje pogrešno unijetog znaka unazad (sa desna u lijevo) i pokazuje smjer strelice.
Windows tipke sa sličicom su rezervisane za Windows (grafički operativni sistem).
Aplikaciona tipka otvara pop-up meni za aplikacije i ima isti učinak kao i klik na desno dugme miša.
Funkcijske tipke su tipke Esc i 12 funkcijskih tipki (od F1 do F12).
Tipka Esc (Escape) uglavnom služi za prekid izvršavanja nekog programa ili unosa podataka. Tipka je postavljena tako da se teško možete nenamjerno pritisnuti.
Funkcijske tipke izvršavaju određene funkcije za određene programe. Recimo, F1 tipka u većini programa prikazuje uputstvo za korišćenje programa (popularni Help).
Numerički dio čine brojevi, tipka Num Lock i 4 tipke za osnovne računarske operacije.
Tipka Num Lock (iznad tipke ima i lampica sa istim nazivom) služi da uključi ili isključi tipke brojeva. Kad je Num Lock uključen (lampica svijetli) pritiskom na tipke unosimo brojeve.
Tipke za pomjeranje kursora (četiri strelice) se koriste pri unosu podataka za pozicioniranje kursora.
Enter tipke se nalaze u alfanumeričkom i numeričkom dijelu i ima istu funkciju. Tipka Enter se najčešće koristi i ima funkcije od startovanja programa, završetak unosa podataka, novi red u tekstu itd.
U ostale tipke spadaju tipke Print Screen, Scroll Lock, Pause (Break), Insert, Home, PgUp (Page Up), Delete, End i PgDn (Page Down).
Tipka Print Screen sliku ekrana pamti u privremenu memoriju, a kod nekih programa štampa na papir.
Tipka Scroll Lock (u gornjem desnom uglu ima i lampica sa istim nazivom) ima kod raznih programa neke funkcije vezane za vertikalno pomjeranje („proticanje“ - skrolovanje) teksta na monitoru.
Tipka Pause (Break) u većini programa služi za privremeno zaustavljanje izvršenja tog programa ali može imati i druge funkcije u kombinaciji sa upravljačkim tipkama.
Tipka Insert se koristi za aktiviranje umetanja znaka između već unijetih znakova.
Tipke Home i End se koriste za pomjeranje kursora na početak, odnosno na kraj reda.
Tipke PgUp i PgDn se koriste za pomjeranje kusora za visinu jednog ekrana gore, odnosno dolje, za promjenu slajdova u nekim programima itd.
Postoji i multimedijalni dio koji nije prisutan na standardnoj tastaturi. Tu su tipke za pojačavanje, utišavanje i isključivanje zvuka, te tipke specijalno namijenjene za grafičke programe.
Miš
Miš (mouse) je ulazni uređaj koji očitava pokrete koje korisnik pravi i pretvara ih u signal koji se šalje računaru.
Mikrofon
Mikrofon (Microphone) je elektronski uređaj koji pretvara zvuk u električni signal. Oni se povezuju odgovarajućim kablom na obilježene konektore na zadnjoj strani kućišta.
Skener
Skener je ulazni uređaj koji snima neku fizičku sliku kao što je fotografija, tekst, rukopis i pretvara u digitalni fajl. Svi standardni skeneri prepoznaju boje. Kombinacijom skenera i štampača možete obavljati i kopiranje dokumenata. Novost su multifunkcijski (office jet) uređaji koji u sebi imaju i skener i štampač, a time i kopir aparat. Skeneri se povezuju na računar kao i štampači.
Digitalna i web kamera
Digitalna i web kamera su ulazni uređaji koji fotografiju, pokretnu sliku ili audio-vizuelni zapis unose u računar. Web kamera je vrsta video kamere koja se direktno spaja na računar zbog prenošenja video signala preko interneta. Digitala kamera je kvalitetniji uređaj koji moze pokretnu sliku i zvuk da unese u računar. Kamere se sada, uglavnom putem kabla priključuju na USB konektor koji se nalazi na kućištu računara.
Džojstik
Džojstik (Joystick) je ulazni uređaj koji služi za pomjeranje kursora kod grafičkih programa (slično mišu). Pritiskom na neki od tastera izvršavaju se razne akcije u određenom programu. Najviše se koristi za igranje računarskih igrica.
Izlazni uređaji
Monitor
Monitor je izlazni uređaj koji prikazuje računarske signale kao sliku koju korisnik vidi. Monitor je osnovni uređaj bez kojeg bi računar bio skoro neupotrebljiv.
Štampač
Štampač, printer ili pisač je uređaj koji na papiru ili na nekom sličnom materijalu pravi fizičku kopiju nekog dokumenta ili slike koja je u elektronskoj formi, odnosno u računaru. Postoje razne vrste štampača. Danas su u upotrebi laserski, matrični, ink-jet itd. Takođe se mogu podijeliti na crno-bijele i kolor štampače.
Laserski štampač je veoma precizni printer koji radi na principu laserskih zraka, u mogućnosti je da štampa i tekst i grafiku. Ima najkvalitetniji otisak i najveću brzinu štampanja. Najčešći su crno-bijeli, a postoje i kolor štampači.
Svi matrični štampači daju crno-bijeli otisak i koriste se gdje je potreban veći broj kopija. Koriste se uglavnom za šaltersko poslovanje (pošte, banke, sportske kladionice, ...), računovodstveni poslovi itd..
Ink-jet štampači su novija vrsta štampača koja pruža kolor štampu. Zbog same tehnike ispisa ovaj štampač ne daje kvalitetan otisak, osim kad se koristi specijalni papir. Prilično je jeftin ali je zato potrošni materijal skup i sporiji su od laserskih štampača.
Štampači se povezuju na USB ili paralelni (printer) konektor (port) koji se nalaze na kućištu sa zadnje strane. Štampači mogu biti povezani i bežičnim putem.
Projektor
Projektor je izlazni uređaj koji prikazuje sliku sa računara na zid ili platno. Najčešćen se koriste u obrazovnim institucijama ili za poslovne prezentacije. Povezuju se obično na video karticu računara isto kao i monitor.
Ploter
Ploter je izlazni uređaj koji pomoću specijalizovanih pera (rapidografa ili flomastera) iscrtavaju slike, grafikone, crteže, projekte itd. Pero se postavlja na početnu tačku crte i spušta na površinu papira. Pero se pokreće po površini papira do krajnje tačke i tada se podiže. Ređe se koriste za ispis teksta. Uglavnom ih koriste firme koje rade crteže (projekte) na velikim formatima papira. Ploteri se često povezuju na računar kao i štampači.
Zvučnici
Računarski ili multimedijalni zvučnici su zvučnici sa priključkom koji se uključuje na zvučnu karticu. Dosta se često PC računar koristi kao izvor muzike u diskotekama, radio-stanicama, a posebno u kućnom okruženju.
Ulazno-izlazni uređaji
Modem
Modem (MODulate/DEModulate) je uređaj koji služi da pošalje ili primi podatke preko nekog tipa telefonskog kabla. Pomoću modema se mogu primati ili slati fax poruke pa čak i obaviti telefonski razgovor (ako imate mikrofon i zvučnike). Ipak, najviše se koriste za pristupali Internetu.
Modemi mogu biti dio matične ploče (integrisani), mogu se naknadno ugrađivati (interni - unutrašnji) ili su to posebni uređaji (eksterni - spoljašnji).
Ako su eksterni onda se povezuju na serijski port računara koji se nalazi na zadnjoj strani kućišta.
Naravno, modem se povezuje na telefonsku utičnicu kao i telefon.
Najznačajnija osobina modema je njihova brzina. Brzina modema je, ustvari, brzina kojom modem prenosi podatke. Kao što smo rekli, računar sve podatke „vidi“ kao bite. Tako da je brzina prenosa podataka jednaka broju bita u jednoj sekundi. Dakle, mjera brzine kojom računar prenosi podatke je broj bita po sekundi ili bps. Znači, ako računar pošalje 128 bita (nula ili jedinica) u sekundi preko modema onda je brzina bila 128 bps. Ipak, bps je mala jedinica brzine pa se češće koriste Kbps (kilo bps, 1Kbps = 1000 bps) i Mbps (mega bps, 1 Mbps = 1000 Kbps). Standardni modemi danas imaju brzine ne manje od 54 Kbps.
Mrežna kartica
Mrežna kartica (Network Interface Card - NIC) je ulazno-izlazni uređaj koji omogućava razmjenu podataka između računara. Postoje razni tipovi mrežnih kartica zavisno od tipa prenosnog medijuma i od brzine protoka. Brzina protoka se mjeri u bps kao i kod modema. Standarde su mrežne kartice od 10, 100 i 1000 Mbps. Mrežne katice mogu biti ugrađene u matičnu ploču (integrisane) ili naknadno ugrađene. Postoje mrežne kartice za prenos podataka bežičnim putem.
Zvučna kartica
Zvučna kartica (sound card) je elektronski uređaj koji obrađuje zvučne signale. Dva glavna dijela zvučne kartice koji obavljaju ove poslove su digitalno-analogni pretvarač (D/A convertor) i analogno-digitalni pretvarač (A/D convertor). Od kvalitete zvučne kartice zavisi kvalitet i jačina zvuka. Ona se spaja na matičnu ploču ili je njen sastavni dio (integrisana). Na zadnjoj strani kućišta se, obično, nalaze konektori za zvučne uređaje (mikrofon, zvučnici, radio, pojačala itd).
Flash memorija
Flash memorija je poseban uređaj koji se najčešće priključuje na USB pa se često zove i USB memorija. Ima prosječan kapacitet memorije od 128 MB do 2 i više GB. Po svojoj konstrukciji vrlo je slična RAM memoriji samo što se na njoj podaci trajno pamte. Malih je dimenzija i velike brzine pisanja i čitanja pa ima sve veću primjenu i najčešći je način prenosa podataka između računara.
Touch screen
Monitor osetljiv na dodir (touch screen) se koristi umjesto nekog drugog uređaja (najčešće tastature ili miša) za upravljanje računarom.
Grafička ili video kartica
Grafička ili video kartica (VGA- video graphics adapter) je elektronski sklop koji obrađuje sliku odnosno grafiku koja će biti prikazana na monitoru.
TV kartica
TV kartica (TV card) je elektronski sklop koja omogućava prijem televizijskih signala i prilagođava ih za računarsko okruženje. Pomoću TV kartice možete gledati, obrađivati i pamtiti TV programe na PC računaru. TV kartica se može ugraditi na matičnu ploču ili se koristiti kao poseban (eksterni ili spoljašnji) uređaj. Naravno, karticu treba povezati sa odgovarajućom antenom kao i TV prijemnik.
Hard disk
Hard disk (HDD – Hard Disk Drive) ili tvrdi disk je magnetni uređaj sa kojeg mogu da se čitaju i na kojem mogu da se upisuju podaci. HDD je mnogo puta sporiji od RAM memorije, ali i većeg kapaciteta. Zato se koristi kao “magacin” podataka i prosječan HDD ima kapacitet oko 80 GB. Stariji računari su imali kapacitet HDD 10, 20, 40 GB. Obično se na hard disku nalaze i smještaju svi potrebni podaci. Hard disk je neophodan dio PC računara i smješten je u kućištu. On je najčešće fiksiran u računaru i služi kao osnovni spoljašnji memorijski uređaj za trajno čuvanje podataka. Sve ostale spoljašnje memorije su mobilnog karaktera i služe za prenos podataka između računara.
CD-ROM
CD-ROM ili CDR (Compact Disc - Read Only Memory) je optički uređaj za čitanje CD medija. CD-ovi služe za trajno pamćenje i prenos podataka. Kapacitet CD diska je oko 700 MB. Na CD-u se pored binarnih podataka može nalaziti i audio zapis (muzika). Cijena CD je veoma niska tako da se ovaj vid spoljašnje memorije intenzivno koristi. Da bi se podaci na CD zapisali potreban je CD pisač (CD Writer). Spolja ima isti izgled kao i CDR (CD Reader) ali posjeduje mogućnost upisa („narezivanja“) podataka na CD. Naravno, CDW (CD Writer) ima i mogućnost čitanja podataka sa CD-a. Postoje 3 vrste CD uređaja i medija: mediji koji su samo za čitanje, mediji sa oznakom R na koje možete podatke jedanput upisati i više puta čitati i mediji sa oznakom RW (Rewritable) na koje možete više puta podatke zapisati i čitati.
DVD
DVD (Digital Video Disc) uređaj služi za čitanje sadržaja koji se nalaze na DVD disku. DVD disk je optički prenosni disk koji se može koristiti za smještanje podataka, uključujući filmove sa visokim video i audio kvalitetom. DVD spolja izgleda kao i CD, ali se na njega može upisati mnogo više podataka (od 4.7 do 8.5 GB). DVD diskovi mogu sadržati sljedeće vrste podataka: DVD-Video, DVD-Audio i DVD-Data. Kao i kod CD-a i kod DVD-a postoje samo DVD ( DVD-R čitači ili DVD čitači i pisači (rezači).
Floppy disk
Flopi disk (Floppy Disk) je uređaj za smještanje podataka koji je bio glavni medijum za prenošenje i arhiviranje podataka do pojave CD-a, a kasnije i DVD uređaja i medijuma. Disketa se čita preko disketnog uređaja. Kapacitet diskete je 1,44 MB. Ona je malih dimenzija i lako prenosiva ali je spora u radu.
ZIP drive
ZIP drive (uređaj) je uređaj za smještanje i čitanje podataka sa magnetne ZIP diskete. Prvobitni kapacitet je iznosio 100 MB, ali kasnije verzije su kapaciteta od 250 MB pa do 750 MB. Današnji kapacitet Zip disketa iznosi 1 GB i 2 GB i slična je po veličini flopi disketi. ZIP uređaj može biti interni (ugrađen u kučište) ili eksterni.
UPS
UPS (Uninterruptible Power Suply) je uređaj za neprekidno napajanje računara električnom energijom. UPS predstavlja najefikasniji način zaštite kompjuterskog hardvera i čuvanja podataka od naglih skokova napona u električnoj mreži i omogućava nesmetan rad tokom kratkotrajnih prekida u snabdijevanju električnom energijom pri čemu UPS počinje da napaja računar energijom iz svoje akumulatorske baterije. Postoje tipovi UPS uređaja (Smart UPS) koji se mogu podesiti da po pravilnoj proceduri uključuju odnosno isključuju računar.
